مىبينيم عجب نيست كه اين آريانهاى هوشمند داراى چنين دولت عظيم شده و اقوام سامى و تورانى را در تحت تبعيت خود درآورده و حال آنكه تمدن را از آن اقوام اخذ نموده بودند . زبان ايرانيان قديم معلومات ما در اين خصوص خيلى زياده از زمان هايد « 1 » است كه در سال 1700 كتابى بطبع رسانيد و كليهء معلومات آن زمان را در آن كتاب گنجانيده بود . فاضل نامبرده در آن كتاب كه موسوم بتاريخ مذهب ايرانيان قديم و پارتيها و ماديها است ميگويد كتيبه‌هاى قديم ايران قابل اعتنا نيست و از روى كمال اطمينان حكم مىكند باينكه كتيبه‌هاى مزبور به زبان ايران قديم نوشته نشده است ليكن بمساعى گرتفند « 2 » و لاسن « 3 » و مخصوصا راولينسن « 4 » زبان كوروش مكشوف و خوانده شد و لطف مطلب در اين است كه مىبينيم بسيارى از الفاظيكه دلاوران عهد قديم ايران به كار ميبردند در نزد ايرانيان امروز هنوز مستعمل است از قبيل لفظ اسب و شتر و غيرها و در حقيقت زبان آن دوره همان فرس قديم است و عقيده‌اى كه مسيو اپر « 5 » در كتاب خود موسوم به « قوم و زبان ماديها » اظهار نموده مبنى بر اينكه خط نوشتن مأخوذ از صور خطوط آشورى مىباشد موجه است نظر باهميت تأثير آشورى بر ماد و پارس كه سابقا در فصل دهم مذكور داشتيم و همين نظر را در خصوص ترتيبات اجتماعى و قوانين و معمارى آن قوم نيز ميتوان اظهار داشت . كتيبه‌هاى بيستون كه به زبان است براى تكميل تحقيقات راجعهء به زبان هخامنشيان وصف مختصرى از كتيبهء بزرگ و كوهپارهء بيستون يا بهستون مينمائيم . ياقوت كوه مزبور را بهستون ضبط كرده و راولينسن نيز اين ضبط را اختيار نموده ليكن ايرانيان امروز آن را بيستون ميخوانند « 6 » .

--> ( 1 ) - Hyde . ( 2 ) - Grotefend . ( 3 ) - Lassen . ( 4 ) - Sir Henry Rawlinson . ( 5 ) - Oppert . ( 6 ) - من در اينموضوع مديون « كتيبهء داريوش در بيستون » تأليف كينگ و تمپ‌سن هستم . ايشان در حينيكه نسخهء كتيبه را برميداشتند در يك پالكى ضخيم و نتراشيده‌اى نشسته بودند كه آن جلو صخره در هوا معلق و در حركت بوده است « مؤلف » .